در این مقاله میخوانید:
ممکن است تا به حال عبارت تروما یا آسیب روانی را شنیده باشید؛ اما آیا واقعا میدانید معنای آن چیست و به چه علت ایجاد میشود؟ تروما اصطلاحی است در علم روانشناسی که به زخمی عمیق اما پنهان در روان انسان مربوط میشود. این زخم بر اثر تجربه اتفاقات ناخوشایندی که روان انسان تحمل پذیرش آنها را ندارد، ایجاد میشود. مخصوصا اگر آسیب روانی در دوران کودکی و قبل از تربیت جنسی ایجاد شده باشد، کل زندگی و آینده فرد را تحت تاثیر قرار میدهد.
برای کنار آمدن با احساسات ناخوشایندی که ناشی از اتفاق سخت یا یک خاطره بد در زندگیتان بوده، از راهکارهای درمانی علم روانشناسی استفاده میشود. برای درمان، اول باید دید که تروما چند نوع دارد و در هر فرد چرا و چگونه به وجود میآید؟ در این مقاله همراه ما باشید تا در ادامه ضمن بررسی انواع روان زخم، با نشانهها و رویکردهای درمان تخصصی آن آشنا شویم.
منظور از تروما در روانشناسی چیست؟
تروما به عنوان یک اصطلاح روانشناسی از واژه یونانی τραῦμα به معنای زخم گرفته شده و نوعی آسیب روانی شناخته میشود. وقتی فرد در موقعیت ناراحتکننده یا استرسزایی قرار گرفته که روان او ظرفیت پذیرش آن موقعیت را ندارد، آسیب روانی ایجاد میشود. در این شرایط فرد احساس ناامنی و خطر میکند و بسیار درمانده و مضطرب میشود؛ تا وقتی که شوک روانی ایجاد شده را بپذیرد.
برای مثال جدایی غیرمنتظره از شریک عاطفی هیچ آسیب فیزیکی ندارد؛ اما از لحاظ روانی شما را تحت فشار قرار میدهد. اخراج شدن از محل کار هم میتواند یک نوع ترومای خفیف باشد که با دریافت مشاوره شغلی برطرف میشود. در غیر این صورت، تاثیرات مخربی روی سلامت فیزیکی و جسمانی شما میگذارد.
تفاوت استرس و تروما
تروما، پاسخ فرد به اتفاقات ناگواری است که تحمل پذیرش آنها را ندارد؛ اما هر فشاری که در زندگی روزمره و به دلیل اتفاقات مختلف به شما وارد شود، استرس نام میگیرد. این استرس، تعادل شما را بر هم میزند؛ اما نمیتوان گفت که همیشه مضر است! استرس تا حدودی باعث ایجاد انگیزه و عملکرد بهتر فرد میشود. این در حالی است که تروما، آسیب روانی عمیقی ایجاد میکند و تاثیرات شدیدتر و طولانیتری دارد.
ارتباط تروما با ptsd
اختلال استرس پس از سانحه یا ptsd یکی از مشکلات رایج افراد پس از گذراندن یک تروما یا آسیب روانی است. البته واکنش افراد در برابر وقایع ناخوشایند، متفاوت بوده و هر کسی دچار این اختلال نمیشود. گاهی فرد پس از یک مدت کوتاه با اتفاق تلخی که تجربه کرده کنار میآید و برایش عادی میشود؛ اما گاهی هم ممکن است فرد مدام آن صحنه ناگوار را مرور و با قرار گرفتن در شرایط مشابه، همان احساسات دردناک را با همان شدت تجربه کند. اینجاست که میتوان گفت روان زخم باعث اختلال استرس پس از سانحه شده است.
برای تشخیص ptsd، علائم فرد باید بیشتر از یک ماه طول بکشد. همچنین تروما باید باعث اختلال در عملکرد شده باشد. پس از تجربه یک رویداد سخت، طبیعی است که فرد، غمگین و سوگوار باشد. برای مثال کسی که یکی از اعضای خانواده خود را به تازگی از دست داده، نمیتواند خیلی سریع به زندگی عادی خودش برگردد. بنابراین برای برطرف شدن روان زخم به زمان احتیاج است. اگر نشانهها و علائم ادامه دار شد، فرد باید تحت نظر تراپیست یا روانشناس قرار بگیرد و درمان شود.
انواع تروما و ویژگیهای آنها را بشناسید!
روان زخم با توجه به واکنشها و احساسات بیمار، شکلهای مختلفی دارد؛ زیرا پاسخ افراد به یک رویداد آسیبزا متفاوت است. در ادامه انواع تروما و ویژگیهای هرکدام را بررسی میکنیم:
- تروما مزمن: در صورت ادامه پیدا کردن یک موقعیت آزاردهنده و ناراحتکننده برای مدت طولانی، ترومای مزمن ایجاد میشود. کودکآزاری یا خشونت خانگی مثالهای خوبی برای این نوع آسیب روانی هستند. به همین دلیل والدین حتما باید با شیوههای صحیح فرزند پروری آشنا باشند تا از ایجاد تروما برای بچهها جلوگیری کنند.
- تروما حاد: این نوع تروما، آسیب روانی شدید اما گذرایی است که به دلیل به خطر افتادن امنیت فرد و تجربه سطح بالایی از استرس ایجاد میشود.
- تروما ثانویه یا جانشین: اگر روان زخم شما ناشی از شنیدن داستان ناراحتکننده یک فرد یا به دلیل مراقبت از او باشد، ترومای ثانویه یا جانشین ایجاد میشود که شباهت زیادی به ptsd دارد.
- تروما عاطفی: این روان زخم ناشی از تجربه ناگواری است که باعث احساس ناامنی و درماندگی میشود؛ مثلا تصادف جدا از آسیب جسمی میتواند ضربه روحی شدیدی به فرد وارد کند.
- تروما فیزیکی: ترومای جسمی یا فیزیکی شامل زخم، شکستگی استخوان یا آسیب به اندامهای داخلی است. بیشتر کسانی که دچار این مشکل هستند، به دلیل شوک ناشی از آسیب ناگهانی، ترومای روحی را هم تجربه میکنند.
- تروما در کودک و نوجوان: در صورتی که اتفاقات خطرناک و خشونتآمیز در دوران کودکی یا نوجوانی فرد رخ دهند، او را دچار آسیب روانی شدیدی میکنند. برای مثال تروماهای ناشی از آزار جنسی، آزار فیزیکی یا روانی، بلایای طبیعی، خشونت در مدرسه و … با دریافت مشاوره کودک و مشاوره نوجوان قابل درمان هستند.
- تروما عصبی: این مدل تروما، نوع خفیفی از آسیب مغزی است که به دلیل ورود ضربه به سر یا بدن باعث حرکت جمجمه، تغییرات شیمیایی در مغز و فراموشی میشود. ترومای عصبی معمولا شامل ضربه مغزی، شکستگی جمجمه، آسیبهای مغزی تروماتیک (TBI)، شکستگی ستون فقرات و آسیبهای نخاعی میشود.
- مولتی تروما: مولتی تروما یا ترومای چندگانه به معنای این است که فرد بر اثر حمله، تصادف یا زمین خوردن چند جراحت برمیدارد که میتواند شامل شکستن استخوانها، خونریزی شدید یا آسیب به اندامهای داخلی بدن باشد. ترومای پیچیده هم ناشی از قرار گرفتن در چند موقعیت آسیبزا است.
- تروما هیجانی: نوع هیجانی روان زخم به اثر باقیمانده از تجربه اتفاقات ناخوشایند گفته میشود که معمولا با احساس ناامنی، ترس و درماندگی همراه است. این آسیب به دلیل وجود یک یا چند عامل آزاردهنده و استرسزا ایجاد میشود.
- تروما بین نسلی: نوعی تروما که نسل به نسل به دلیل ژنتیک، داستانها، خاطرات و باورهای قدیمی منتقل شده و بر سلامت روان نسلهای جوان و کوچک تاثیر میگذارد.
چرا تروما به وجود میآید؟
اگر بخواهیم شرایط کلی آدمها را در نظر بگیریم، بیشتر آنها ظرفیت پذیرش وقایع تلخ و ناخوشایندی مثل جنگ، زلزله، سقوط هواپیما یا حملات تروریستی را ندارند. به همین دلیل در مواجهه با این اتفاقات دچار آسیب روانی میشوند. حتی ممکن است بعد از تمام شدن وقایع ناخوشایند با یادآوری خاطرات یا با شنیدن اخبار مربوط به آنها دچار تروما شوند. به طور کلی افراد متناسب با ظرفیت روانی که دارند، واکنش متفاوتی در برابر شوک عصبی نشان میدهند و ممکن است دچار روان زخم شوند. در ادامه دلایل متداولی که باعث ایجاد شوک عصبی و آسیب روانی میشوند، را بررسی میکنیم:
- بیماری سخت
- تصادفات رانندگی
- جراحت یا حملات شدید
- زندگی در محلی خطرناک
- تجربه تحقیر و بیاحترامی
- تمام شدن یک رابطه عاطفی
- فوت ناگهانی یکی از اعضای خانواده
- تجربه حوادث هولناک، قرار گرفتن در معرض استرس و …
بررسی ۲۲ مورد از علائم تروما
وقایع تلخ و ناخوشایند با توجه به ظرفیت روانی افراد، آنها را تحت تاثیر قرار میدهند. بعضیها از حوادث ناگوار زندگی بهراحتی عبور میکنند؛ در حالی که بعضی به دلیل قرار گرفتن در معرض تنش، اضطراب و فشار روانی زیاد، توانایی پذیرفتن شرایط غیرعادی را ندارند و دچار مشکل میشوند. در ادامه ۲۲ مورد از نشانههای تروما از لحاظ فیزیکی و احساسی را بررسی کردیم:
از نظر احساسی
بیشتر افرادی که تروما یا آسیب روانی را تجربه کردهاند، این تجربه مشترک را داشتهاند که انگار تمام احساسات بد بهطور همزمان به آنها هجوم آورده بودند. همچنین اغلب آنها با افکار خودکشی دست و پنجه نرم میکنند و از لحاظ احساسی، تجربه نشانهها و علائم زیر را دارند:
- شوک عصبی
- حس بیپناهی
- فقدان تمرکز
- احساس غم و گناه
- تغییرات رفتاری
- پریشانی روانی
- تحریکپذیری و خشم زیاد
- کمبود انرژی و احساس بیحالی
- استرس و اضطراب شدید
- احساس شرم و سرزنش کردن خود
- انکار و بیتفاوت شدن به همه چیز
- احساس درک نشدن از طرف اطرافیان
از نظر فیزیکی
تروما فقط تاثیرات شناختی ندارد و با تاثیر بر فیزیولوژی، عملکرد بخشهای مختلف بدن انسان از جمله مغز را تحت تاثیر قرار میدهد. حتی ممکن است بر نتایج تست هوش مراجعهکننده نیز تاثیر بگذارد. در ادامه برخی از علائم رایج روان زخم از نظر فیزیکی را میخوانید:
- سردرد
- بیخوابی
- درد فیزیکی
- کابوسهای شبانه
- افزایش ضربان قلب
- منقبض شدن عضلات
- احساس خستگی شدید
- از خواب پریدن با وحشت
- بی قراری و اضطراب شدید
- ابتلا به عفونت استخوان (در صورت شکستگی یا ایجاد زخم)
بهترین زمان مراجعه به متخصص برای درمان تروما چه موقع است؟
درمان تروما به زمان احتیاج دارد و هر کسی با توجه به ظرفیت روانی خود، این مسیر را در مدت متفاوتی سپری میکند. در هر صورت اگر بعد از گذشت چندین ماه هنوز هیچ یک از علائم آن کمرنگ نشده، فرد باید به یک روانشناس متخصص مراجعه کند.
انتخاب درمانگر مناسب برای درمان آسیب روانی تا حد زیادی مهم است؛ زیرا کار با روان زخم، دردناک، ترسناک و گاهی آسیبزا میشود. بنابراین درمانگر شما باید تجربه درمان آسیبهای روانی را داشته باشد. همچنین باید به شما حس امنیت بدهد، احساساتتان را درک کند و به آنها احترام بگذارد. در صورت داشتن هر کدام از این موارد، توصیه میکنیم در اسرع وقت از یک روانشناس حاذق و باتجربه کمک بگیرید:
- رنج بردن از ترس و اضطراب یا افسردگی شدید
- اختلال عملکرد در خانه، مدرسه یا محل کار و نیاز به مشاوره تحصیلی بهدلیل افت نمرههای درسی
- عدم برقراری روابط نزدیک و رضایت بخش با دیگران و نیاز به مشاوره خانواده
- تجربه کابوس یا فلاش بک به خاطرات وحشتناک
- بی تفاوتی و بیحسی نسبت به دیگران
- اجتناب از موارد یادآورکننده تروما
- مصرف الکل یا مواد مخدر برای خوب شدن حال شخص
راهکارهای درمانی تروما
برای مقابله با تروما از راهکارهای درمانی موثر مثل درمان روانپویشی، درمان شناختی رفتاری، تجربه سوماتیک و … استفاده میشود. البته واکنش هر فرد نسبت به تروما و روشهای درمان آن متفاوت است. به همین دلیل نباید رویکرد مشخص و یکسانی برای همه افراد در نظر گرفته شود.
بهترین کار این است که به بهترین مرکز مشاوره در تهران مراجعه کنید تا درمانگر با توجه به نوع تروما و شناختی که از شما پیدا میکند، رویکرد مناسبی را به اجرا درآورد. در ادامه برخی از رویکردهای درمانی مورد استفاده در جلسات تراپی را بررسی میکنیم که عبارتند از:
روایت درمانی
بازگو کردن تجربههای آسیبزا و ساختن معنایی جدید برای آنها، هدف اصلی روایت درمانی است. این رویکرد درمانی باعث میشود فرد دچار تروما به کمک درمانگر، داستان زندگی خود را بازنویسی کند و دیدگاه تازهای نسبت به تجربههایش به دست بیاورد. برای مثال درمانگر تلاش میکند تا به مراجعهکننده بفهماند او قربانی نیست و آنقدر شجاعت دارد که این سختی را پشت سر بگذارد.
جالب است بدانید که این روش با افزایش اعتماد به نفس، تاثیر بسزایی بر شکوفایی استعدادهای یک کودک یا نوجوان دارد. از این رو توصیه میشود برای شناخت بهتر تواناییهای فرزندتان، در جلسات استعداد یابی کودک و نوجوان شرکت کنید.
درمان از طریق مواجه شدن (pe)
مواجهه درمانی یا Exposure therapy شامل مقابله تدریجی با احساسات مرتبط با یک محرک آزاردهنده است؛ به شرطی که محیط درمان برای مراجعهکننده امن باشد. با توجه به اینکه بیشتر مردم از فکر کردن به حوادث تروماتیک اجتناب میکنند، با این تکنیک به تدریج احساسات خود را میپذیرند.
مواجهه درمانی معمولا در یک دوره ۳ ماهه و با یک جلسه در هفته پیش میرود. همچنین کاربرد موثری برای افراد مبتلا به ptsd دارد.
پردازش مجدد حرکت چشمها و حساسیت زدایی (emdr)
در این روش برای کاهش شدت خاطرات تروماتیک، از حرکات چشم یا دیگر تحریکات حسی استفاده میشود. این روش بر این اصل استوار است که ذهن و بدن برای بهبود روان زخم توانایی ذاتی دارند؛ اما هنگام تجربه آسیب روانی، خاطرات ناشی از آن را پردازش نمیکنند. به همین دلیل خاطرات پردازشنشده به شکل کابوس، اضطراب، فلاش بک و سایر علائم تروما در میآیند.
در روش EMDR با تحریک دو طرفه مغز یا با استفاده از حرکات چشم، خاطرات تروماتیک به شکل موثری در یک فضای امن و کنترلشده پردازش میشوند.
درمان شناختی رفتاری (cbt)
یکی از رویکردهای روان درمانی موثر برای مقابله با ضربه روحی، درمان شناختی رفتاری یا CBT است که به بررسی رابطه افکار و باورها بر احساسات، هیجانات و رفتارها تمرکز دارد. ابتدا درمانگر به مراجعهکننده کمک میکند باورهای غلط خود و تاثیری را که بر احساس و رفتار او داشتهاند، بشناسد.
سپس با جایگزین کردن باورهای مثبت، الگوهای رفتاری او تصحیح میشود. جالب است بدانید که در زوج درمانی هم از تکنیک CBT استفاده میشود و نتایج خوبی از آن به دست آمده است.
تجربه سوماتیک
یکی از جدیدترین راهکارهای درمان تروما، تجربه سوماتیک است که بر ارتباط ذهن و بدن تمرکز دارد؛ یعنی آزاد شدن از تنشها و انرژیهای انباشتهشده در بدن که باعث بهبود عملکرد ذهن و مقابله با آسیبهای روانی میشود. این رویکرد متمرکز بر صحبت کردن راجع به تجربیات زیستی مربوط به بدن و احساسات فیزیکی است؛ زیرا تروما در بدن هم ذخیره میشود و تنظیم سیستم عصبی، نقش مهمی در تسریع روند بهبودی دارد.
تجربه سوماتیک که گاهی به عنوان یک روش مکمل در کنار cbt استفاده میشود، شامل روشهای کاربردی زیر است:
- انجام حرکات بدنی ملایم
- تمرکز بر حسهای بدنی
- تمرینات تنفس عمیق و منظم
- ایجاد هماهنگی بین ذهن و بدن
- شناخت تغییرات بدن هنگام یادآوری خاطرات
درمان روانپویشی
درمان روانپویشی باعث درک عمیق مراجعهکننده از هیجانات و دیگر فرآیندهای ذهنی او میشود. در این روش فرد بینش عمیقی نسبت به فکر و احساس خود به دست میآورد تا بهتر بتواند با آسیب روانی ناشی از حوادث تلخ و ناگوار مقابله کند.
درمان با دارو
در بعضی موارد، دارو درمانی علائم شدید تروما را کاهش میدهد؛ به شرطی که دریافت خدمات روانپزشکی همراه با رواندرمانی باشد. معمولا برای درمان آسیبهای روانی، از داروهای زیر استفاده میشود:
- داروهای ضد افسردگی
- داروهای ضد اضطراب
- داروهای خوابآور
سایر راهکارهای درمانی تروما و موارد جایگزین
در کنار مراجعه به روانشناس و دریافت مشاوره فردی، خودتان هم میتوانید به روند درمان کمک کنید. در ادامه چند روش ساده و کاربردی برای درمان تروما و آسیبهای روانی را بررسی کردهایم:
- طب سوزنی
- ورزش هوازی
- تمرینات تنفس عمیق
- حفظ سبک زندگی سالم و متعادل
- تسلط بر تکنیکهای ذهن آگاهی و مهارتهای زندگی
- استفاده از نور آفتاب و پیادهروی روزانه
- انجام حرکات کششی ساده مثل یوگا
- شرکت در برنامههای گروه درمانی
- بیان احساسات از طریق نوشتن یا نقاشی کشیدن
- ارتباط حمایتگرایانه با خانواده و دوستان
- اطلاع از تایم برگزاری کارگاههای روانشناسی درمانگران مطرح و شرکت در آنها
چه کسانی بیشتر در معرض خطر تروما قرار دارند؟
بر اساس نظرسنجی کنسرسیوم جهانی بررسی سلامت روان، حدود ۷۰ درصد مردم حداقل یک بار ضربه روحی را تجربه کردهاند. همچنین بیش از نیمی از آنها به دلیل تجربه حوادث ناگواری مثل سرقت، تصادف، مرگ غیر منتظره یکی از عزیزان، شاهد مرگ یک نفر بودن و تجربه یک جراحت یا بیماری جدی دچار روان زخم یا آسیب روانی شدید شدهاند.
از این رو تقریبا تمام افراد در برابر تروما آسیبپذیر هستند؛ مخصوصا کسانی که سابقه استرس، اضطراب، ptsd، حملات پانیک و… را دارند.
سخن پایانی
خوشبختانه روان زخم یا آسیب روانی در علم روانشناسی قابل درمان است. همچنین امروزه رواندرمانی به عنوان موثرترین روش برای درمان تروما شناخته میشود. روان درمانی با ترکیبی از رویکردهای مختلف از جمله کار درمانی یا درمان با کمک گفتار، علائم ناشی از تروما را کاهش میدهد و باعث بهبود کیفیت زندگی شما میشود.
توجه به منشا ضربه روحی و انتخاب رویکرد درمانی مناسب خیلی مهم است؛ زیرا ظرفیت روانی هر فرد در برابر تروما و پاسخ هر مراجعهکننده به درمان، با دیگری فرق دارد. از این رو یک روانشناس متخصص با بررسی علائم و نشانهها، نوع تروما را تشخیص میدهد و بهترین روش درمان را پیاده میکند.
در پایان باید بگوییم که مدت زمان درمان روان زخم هم برای هر شخص متفاوت است. پس نباید نسخه یکسانی برای تمام مراجعین پیچیده شود. شما میتوانید از طریق راههای ارتباطی موجود در سایت برای بهرهمندی از خدمات مشاوره در زمینههای مختلف و تعیین نوبت جلسه مشاوره با مشاوران کلینیک روانشناسی دکتر نورشاهی واقع در نیاوران، با ما در ارتباط باشید.
بدون دیدگاه