در این مقاله میخوانید:
خواب به عنوان یک الگوی پیچیده زیست شناختی نقش مهمی در کیفیت زندگی افراد داشته و مهمترین چرخه شبانه روز است که بر اساس ریتم بیولوژیک زندگی تکرار میشود. میزان و کیفیت خواب مورد نیاز هر انسان به سن، جنسیت، شرایط محیطی و حتی شرایط روانی او بستگی دارد. بنابراین الگوی خواب آدم میتواند بر اساس تغییر شرایط زندگی با همیشه فرق کند!
اکنون سوال اینجاست که چرا خواب اینقدر مهم است؟ چه عواملی باعث ایجاد اختلال خواب در کودکان میشود؟ آیا این اختلال میتواند زمینه ایجاد مشکلات جسمی و روانی مثل اضطراب و افسردگی باشد؟ در ادامه قصد داریم ضمن پاسخ به این سوالات، انواع اختلالات خواب کودکان را بررسی کنیم تا با تشخیص زودهنگام، اقدامات لازم را برای درمان فرزند دلبندتان انجام دهید.
اختلال خواب در کودکان به چه معناست؟
اختلالات خواب در کودکان یا Sleep Disorders با داشتن شیوع ۳۰ تا ۵۰ درصدی از جمله سندرمهای بالینی رایج هستند که معمولا علت شکایتهای رفتاری کودکان به حساب میآیند. از آنجایی که این اختلالات در افراد گوناگون نشانههای متفاوتی دارند، کمی سخت تشخیص داده میشوند. با توجه به اهمیت لزوم خواب کافی در روند رشد و تکامل کودک، باید با علائم و نشانههای اختلالات آن آشنا شوید.
شاید باورتان نشود اما خواب علاوه بر تاثیر مهمی که بر ترشح هورمون رشد دارد، باعث تکامل عملکرد شناختی، تمایز سلولی، رشد فیزیکی و عاطفی، بازسازی قوای جسمانی و جلوگیری از مشکلات مربوط به توجه و حافظه هم میشود. پس برای اینکه کودک روند رشد طبیعی داشته باشد، نباید دچار اختلالات خواب شود.
بروز اختلال خواب در کودک اوتیسم
متاسفانه کودکان اوتیسم بیشتر از بقیه کودکان دچار اختلالات خواب و بیخوابی میشوند؛ زیرا نسبت به افراد عادی ۱۱ دقیقه بیشتر طول میکشد تا به خواب بروند. همچنین در طول خواب ممکن است بارها و بارها بیدار شوند.
بروز اختلال خواب در کودک یک ساله
اختلال خواب در کودک یک ساله به دلیل دورههای رشد دندان، تغییر در الگوی تغذیه، عوامل محیطی مثل نور و صدا یا استرس و اضطراب ناشی از حضور افراد جدید رخ میدهد. از آنجا که کودکان یک ساله به خواب زیادی احتیاج دارند، باید به دور از هرگونه حواس پرتی خوابانده شوند. البته بعضی وقتها کابوسهای شبانه علت اختلال خواب در کودکان یک ساله هستند.
بروز اختلال خواب در کودک بیش فعال
فراموشی، عدم تمرکز و رفتارهای تکانشی از علائم شایع اختلال کمبود توجه و بیشفعالی یا ADHD در کودکان هستند. از آنجا که کودکان مبتلا به این اختلال، مشکلات خواب هم دارند، باید تحت درمان قرار بگیرند.
بروز اختلال خواب در کودک دو ساله
کودکان دو ساله ممکن است به دلیل سرعت بالای رشد و تغییرات بدنی، ترس از جدایی، تنظیم ساعت بیولوژیک بدن، مشکلات رفتاری یا محیط نامناسب خواب دچار مشکلات خواب شوند. بنابراین اختلالات خواب در این کودکان همزمان با تغییرات طبیعی رشد و نمو آنها اتفاق میافتند.
انواع اختلالات خواب در کودکان
انواع اختلال خواب در کودکان کیفیت زندگی را تحت تاثیر قرار داده و نظم روتین همیشگی را تغییر میدهند. برای مثال این مشکلات باعث خستگی و بیحوصلگی کودک میشوند و ناهنجاریهای رفتاری مثل پرخاشگری و مشکلات مربوط به کنترل خشم را افزایش میدهند.
همچنین علاوه بر تاثیر منفی بر توانایی یادگیری و حافظه، باعث تضعیف سیستم ایمنی و بروز مشکلات جسمی مثل سردرد یا حتی در دراز مدت، میگرن میشوند. در ادامه انواع اختلالات خواب در کودکان را برایتان بررسی کردهایم:
آپنه خواب
آپنه انسدادی، یک نمونه اختلال خواب در کودکان است که باید جدی گرفته شود؛ زیرا در این اختلال به دلیل عدم رسیدن اکسیژن کافی به کودک، وقفههای تنفسی در خواب برای او ایجاد میشود. تقریبا یک تا ۵ درصد کودکان به دلیل چاقی، بزرگ شدن لوزهها، نقص مادرزادی یا بعضی بیماریهای دندانی دچار این مشکل میشوند که ممکن است در طول خواب خروپف هم کنند.
بیخوابی یا اینسومنیا
بیخوابی یا اینسومنیا، یکی از انواع اختلال خواب در کودکان است که برای ۲۰ تا ۳۰ درصد افراد پیش میآید. معمولا بیخوابی کودکان شامل موارد زیر است:
- بیخوابی رفتاری: شیوع بالا در کودکان زیر ۵ سال، مقاومت در برابر خواب، بیدار شدنهای مکرر در طول خواب، نیاز به زمان طولانی برای به خواب رفتن.
- بیخوابی شرطی: شیوع بالا در کودکان بزرگتر و نوجوانان، مشکل در به خواب رفتن به دلیل اضطراب زیاد.
- اختلال خواب گذرا: دوره کوتاه مدت بیخوابی به دلیل بیماری، مسافرت یا رویدادهای استرسزای دیگر.
پاراسومینا یا اختلال خواب پریشی
خواب پریشی یا پاراسومنیا، یکی از رایجترین اختلالات خواب در کودکان است که باعث بروز حرکات عجیب و رفتارهای غیر عادی هنگام خواب میشود. شب ادراری، دندان قروچه، فشار دادن فکها روی هم، ناله کردن و حرف زدن در خواب، کابوسهای شبانه و … از نشانههای اختلال خواب پریشی هستند.
نارکولپسی یا حمله خواب
حمله دائم خواب یا نارکولپسی به حالتی گفته میشود که فرد با احساس خستگی به خواب فرو میرود. این اختلال که در اصطلاح عامیانه به آن بختک هم میگویند، فرد را فلج میکند؛ زیرا کودک بلافاصله بعد از بیدار شدن توانایی حرکت ندارد. گاهی حملات خواب بدون دلیل خاصی اتفاق میافتند و گاهی بیماریهایی مثل MS علت بروز این مشکل هستند.
کابوس
کابوس یا Nightmare به خوابهای وحشتناکی گفته میشود که کودک را با احساس تهدید و ترس و وحشت از خواب میپراند! بروز این اختلال در کودکان، خوابیدن دوباره را برای آنها سخت میکند. این کابوسها که از حدود ۳ سالگی آغاز میشوند، بین ۶ تا ۱۰ سالگی به اوج خود رسیده و از آن به بعد کاهش پیدا میکنند. با این وجود در آینده ممکن است فرزند شما به اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD هم مبتلا شود.
سندروم پای بیقرار
یکی از انواع اختلال خواب در کودکان، سندرم پای بیقرار است. در این عارضه کودک نیاز دارد پای خود را شدید تکان دهد. از طرفی ممکن است احساس مورمور شدن یا سوزش پا هم داشته باشد. سندرم پای بیقرار که بیشتر در شب اتفاق میافتد، ممکن است در هر ساعتی از شبانه روز رخ دهد.
وحشت شبانه
شاید فکر کنید وحشت شبانه همان کابوس باشد، در حالی که اینطور نیست! وحشتهای شبانه به اندازه کابوس ترسناک نیستند و کودک را کامل از خواب بیدار نمیکنند؛ اما القاکننده ترس و وحشت زیادی هستند. اگر کودک شما دچار وحشتهای شبانه شد، او را در این شرایط بیدار نکنید؛ زیرا بیشتر میترسد و موقعیت آسیبزاتر میشود.
خواب بیش از اندازه در روز
خواب بیش از حد در روز، یکی دیگر از انواع اختلال خواب در کودکان است که به آن EDS هم گفته میشود. در این اختلال با اینکه کودک شبها به اندازه کافی میخوابد، اما در طول روز همیشه خسته و خواب آلوده است.
بی خوابی اولیه
یکی دیگر از این اختلالات در دوره کودکی، بیخوابی است که در تمام ردههای سنی رخ میدهد. مشکلات هورمونی، استرس و اضطراب و … باعث ایجاد بیخوابی میشوند. البته بیخوابی در کودکان عوارض بیشتری دارد؛ مثل ضعف سیستم ایمنی، عدم تمرکز و اختلالات یادگیری! این نوع از بیخوابی که منشا روانی فیزیولوژیکی دارد، شامل افکار منفی، اضطراب راجع به خوابیدن، بیدار شدن در زمانهای مختلف و عادتهای بد خواب است.
بی خوابی ثانویه
یکی دیگر از انواع اختلال خواب در کودکان شامل بیخوابی ثانویه است که باید جدی گرفته شود؛ زیرا یک مشکل بزرگ را نشان داده و منشا آن وضعیت پزشکی یا مسائل مربوط به سلامت رفتار است.
خوابگردی
یکی از انواع اختلالات خواب در کودکان، خوابگردی است. کودک هنگام خوابگردی ممکن است راه برود، صحبت کند یا حتی کارهای روزمره خود را انجام دهد! این حالت که معمولا در مرحله خواب عمیق رخ میدهد، در دوران کودکی شایعتر و در بزرگسالی کم میشود.
شب ادراری
شب ادراری، اختلال خواب در کودکان محسوب نمیشود؛ زیرا برای بسیاری از آنها طبیعی است. مگر اینکه کودک بالای ۵ سال شما در هفته حداقل دو بار به طور مرتب شب ادراری داشته باشد. کنترل کم مثانه، سابقه خانوادگی، پریشانی عاطفی و … از دلایل رایج این بیماری هستند.
آپنه مرکزی
بخشی از مغز، فرمان تنفس را برعهده دارد. بعضی وقتها اختلال خواب در کودک به دلیل مشکلات در تنفسی رخ داده و باعث ایجاد آپنه مرکزی میشود.
افسردگی تنفسی یا هیپوونتیلاسیون
در صورت عدم تهویه مناسب، سطح گاز خون به شکل غیر طبیعی تغییر میکند. این اختلال در کودکان باعث ایجاد دیستروفی عضلانی و افزایش وزن میشود.
اختلال در ریتم چرخه خواب و بیداری
وقتی کودک چندین بار متوالی در ساعات نامنظم بخوابد، دچار اختلال ریتم چرخه خواب و بیداری میشود. یعنی نمیتواند به راحتی به خواب برود و صبحها هم خیلی سخت بیدار میشود.
اختلال حرکت دورهای
اختلال حرکت دورهای، یکی از انواع اختلالات خواب کودکان است که با کشش مکرر عضلات (مخصوصا در ناحیه پا) همراه بوده و باعث احساس خوابآلودگی در روز میشود.
اختلال حرکت ریتمیک
این اختلال با تاب دادن بدن یا کوبیدن مداوم سر تشخیص داده میشود؛ اما معمولا خطری ندارد و در عوض به خوابیدن نوزاد یا کودک کمک میکند.
علتهای بروز اختلال خواب در کودکی
عوامل مختلفی باعث بروز اختلال خواب در کودکان میشوند؛ از جمله سیستم عصبی نابالغ، اضطراب، افسردگی و … به طور کلی رایجترین علل بیخوابی شبانه کودک عبارتند از:
- تروما، استرس و اضطراب
- افسردگی، اختلال دو قطبی، اختلال کمبود توجه یا ADHD (بیشفعالی)
- آسم، آلرژی، اگزما، تیروئید، فیبرومیالژیا، GERD و دردهای رشد
- مصرف داروهای ضد افسردگی، استروئیدها، داروهای ADHD و تشنج
- عوامل محیطی مثل نور، صداهای بلند، دماهای شدید
- مصرف کافئین بالا (به دلیل مصرف زیاد نوشابه و انرژیزا)
- اختلالات رشد عصبی مثل اوتیسم، سندرم آسپرگر و ناتوانیهای ذهنی
تاثیر تغذیه کودک بر ایجاد اختلال خواب
تغذیه یکی از عوامل تاثیرگذار بر کیفیت خواب کودک است. برای مثال ویتامین D نقش مهمی در چرخه خواب دارد و کمبود آن باعث بیخوابی و اختلال خواب در کودکان میشود. منیزیم هم با تاثیر بر سیستم عصبی باعث جلوگیری از بروز این مشکلات میشود.
برای بهبود کیفیت خواب و پیشگیری از انواع اختلالات، رژیم غذایی کودک باید متعادل و سرشار از ویتامینها و مواد معدنی باشد. مصرف چربیهای سالم (با خوردن آجیل و آووکادو) نیز میتواند باعث بهبود عملکرد مغز شود. مصرف مناسب کربوهیدرات و پروتئین نیز با تاثیر بر افزایش تولید سروتونین به خواب بهتر کودک کمک میکنند. بنابراین خوردن مرغ و ماهی و لبنیات خیلی مهم است.
اختلال خواب در کودکان چه علائمی دارد؟
اختلال خواب در کودکان با نشانههای متفاوت و به شکلهای مختلف بروز پیدا کرده و باعث کاهش اعتماد به نفس، استرس و اضطراب در نوجوانی، فشار عصبی و اختلالات شناختی میشود. رایجترین علائم این اختلال عبارتند از:
- شب ادراری
- کابوس شبانه
- اختلالات تنفسی
- تغییرات خلق و مو
- اختلال تمرکز و توجه
- اختلالات حرکتی و رفتاری
- مشکلات حافظه و یادگیری
- کیفیت پایین خواب و بیدار شدنهای مکرر
- خواب آلودگی یا مشکل در به خواب رفتن
- کاهش یا افزایش خواب کودک با توجه به شرایط و سن او
علامتهای اختلال خواب در کودک نوپا
گاهی اختلال خواب در کودکان نوپا، سلامت آنها را به خطر میاندازد. علائم رایج اختلال خواب در این کودکان عبارتند از:
- بیقراری
- وحشتزدگی
- خروپف کردن
- تعریق بیش از حد
- تنفس پر سروصدا
- تنفس از راه دهان
- حالت گیجی بعد بیدار شدن
- سرفه یا احساس خفگی در تمام شب
- لگد انداختن، تاب دادن بدن یا کوبیدن سر پس از بیدار شدن
چه موقع کودک نوپا را برای درمان اختلال خواب پیش دکتر ببریم؟
اگر کودک نوپای شما به طور مکرر مشکلات خواب دارد، برای مثال به اندازه کافی نمیخوابد، در طول روز خواب آلوده است، خوابهای وحشتناک میبیند، در خواب راه میرود یا دچار وقفههای تنفسی میشود، مراجعه به یک مرکز مشاوره خوب در تهران و مشاوره با پزشک میتواند برای درمان اختلالات مربوط به خواب کودک مفید باشد.
نحوه تشخیص اختلال خواب در کودکان
یک روش قطعی برای تشخیص اختلال در خواب کودکان، استفاده از نوار مغز برای اندازهگیری فعالیت الکتریکی مغز است. در این روش که هیچ خطری برای کودک ندارد، با ایجاد ارتباط در میان سلولهای مغز فعالیت الکتریکی آنها در زمان خواب ثبت میشود.
اختلال خواب در کودکی چه عوارضی دارد؟
مهمترین عوارض اختلال خواب کودکان عبارتند از:
- چاقی و اضافه وزن
- کاهش عزت نفس
- کاهش قدرت سازگاری
- اختلالات عصبی شناختی
- کاهش ترشح هورمون رشد
- تضعیف سیستم ایمنی بدن
- تغییرات خلق و خو و پرخاشگری
- استرس، اضطراب و فشار روانی
- کاهش اشتها، افسردگی و گوشهنشینی
- خواب آلودگی و کاهش عملکرد تحصیلی
- به هم خوردن مکانیسمهای عصبی – هورمونی و …
اهمیت پیگیری اختلال خواب در کودکی
اختلال خواب در کودک رشد جسمی و روانی او را تحت تاثیر قرار داده و عدم خواب کافی باعث اختلال در فرایند رشد مغز میشود. از یک سو به دلیل مشکلات مربوط به خواب، کودک دچار خشم و پرخاشگری شده و بیشتر اوقات کج خلقی میکند. به همین دلیل باید به اختلالات خواب در کودکان توجه شده و در اولین فرصت به تراپیست مراجعه نمایید.
آیا میتوان اختلال خواب در کودکان را درمان کرد؟
با شکلگیری یک الگوی سالم، اختلال خواب در کودکان درمان میشود؛ البته در صورت پیگیری منظم برنامه درمان توسط والدین. پدر یا مادر میتواند از طریق صحبت کردن با بچه از روشهای ساده برای درمان مشکلات خواب استفاده کند. برای مثال میتواند به او حق انتخاب بدهد تا چند کتاب را برای خواندن قصههایش انتخاب کند. در صورتی که این روش کارساز نبود، با مشورت پزشک از روشهای درمانی زیر استفاده میشود:
درمان با نمایش
با ایجاد سرگرمی برای کودک میتوانیم توجه او را جلب کنیم و تعارضات درونی او را از روی نقشهای مختلف داستان بشناسیم. نمایش درمانی با فراهم کردن شناخت و مواجهه درونی به درمان اختلال خواب در کودکان کمک میکند.
درمان با موسیقی
یکی از عوامل موثر بر سلامت روح و روان، گوش دادن به موسیقی است که با کاهش سطح استرس باعث بهبود کیفیت خواب میشود.
تصحیح الگوی رفتاری در خانواده
با توجه به اینکه کودکان زمان و چگونگی خوابشان را از والدین تقلید میکنند، تصحیح الگوی رفتاری در خانواده خیلی مهم است. با بهبود عادتهای نادرست در خانواده، به هم ریختگی خواب کودک برطرف شده و روتین زندگی او نظم خوبی پیدا میکند.
دارو درمانی
گاهی برای درمان اختلالات خواب کودکان از دارو درمانی استفاده میشود. برخی از این داروها عبارتند از:
- ملاتونین: هورمونی که با تنظیم چرخه خواب و بیداری باعث سریعتر به خواب رفتن میشود.
- آنتی هیستامین: اصلیترین کاربرد آن برای درمان آلرژی است؛ اما اثرات خوابآوری هم دارد.
- داروهای ضد افسردگی: برای مواقعی که اختلال خواب به دلیل اضطراب یا افسردگی در کودکان است، تجویز میشود.
سایر روشهای درمان
تغییرات سادهای مثل مصرف ملاتونین قبل خواب، داشتن یک روتین منظم برای خواب، استفاده از نور ملایم و … در بهبود کیفیت خواب موثر هستند. البته در صورتی که اختلال خواب کودک ریشه بیولوژیکی داشته باشد، این وضعیت تنها با مصرف دارو قابل درمان است. از سوی دیگر، راهکارهایی نظیر استفاده از دستگاه RTMS نیز وجود دارد که باید توسط متخصص تجویز و تحت نظر او انجام پذیرد.
۱۰ راهکار برای بهبود اختلال خواب در کودکان
برای بهبود اختلال خواب در کودکان به این چند نکته توجه کنید:
- هر روز کودک را در یک ساعت مشخص به خواب بفرستید.
- محیط خواب کودک باید تاریک، ساکت و خنک باشد.
- در ساعات قبل خواب از مصرف نوشیدنیهای کافئیندار خودداری کنید.
- قبل از خواب کودک را حمام کنید یا برایش کتاب بخوانید.
- از یک ساعت قبل خواب، کودک را از گوشی و تلویزیون دور کنید.
- بهتر است در طول روز کودک فعالیت بدنی کافی داشته باشد تا با تخلیه انرژی خود بهتر به خواب برود.
- برای اینکه کودک بتواند شب زود بخوابد نباید بعدازظهر خواب طولانی داشته باشد.
- از تشک و بالشی استفاده کنید که راحت و مناسب سن کودک باشد.
- به صحبتهای کودک راجع به خوابهایش گوش داده و به او اطمینان بدهید که مراقبش هستید.
- اگر مشکلات خواب کودک ادامه دار شد، مراجعه به پزشک متخصص یا درمانگر کودک ضروری است.
برای درمان اختلال خواب کودک چه زمانی به درمانگر مراجعه کنیم؟
در صورتی که کودک شما رفتارهای نگرانکنندهای مثل صحبت کردن یا راه رفتن در خواب داشت یا اگر دچار مشکلاتی مثل اضطراب و افسردگی شده بود، با مراجعه به درمانگر میتوانید منشا روانی مشکل را پیدا کرده و به بهبود کیفیت و کمیت خواب کودکتان کمک کنید.
درمان اختلال خواب کودکان در کلینیک رواشناسی دکتر نورشاهی (به روزان)
در این مطلب راجع به اختلال خواب در کودکان گفتیم و با روشهای مختلف درمان این بیماری آشنا شدیم. در پایان پیشنهاد میدهیم به احساسات کودک خود گوش دهید و در صورت احساس نگرانی یا اضطراب با او صحبت کنید.
همچنین بخشی از زمان قبل خواب را به فعالیتهای خلاقانهای مثل نقاشی یا کتاب خواندن اختصاص دهید. در نهایت از نور ملایم استفاده کرده و تا حد ممکن اتاق را ساکت و تاریک نگه دارید. همچنین سعی کنید هر روز در یک زمان مشخص کودک را به خواب بفرستید.
اگر با انجام این توصیهها هنوز هم علامتهای اختلال خواب در کودک خود را میبینید، روانشناسی کودک بهترین راهکار پیش روی شماست و باید به یک رواندرمانگر مراجعه کنید. شما میتوانید از مشاورهای متخصص و باتجربه در کلینیک دکتر نازنین نورشاهی (به روزان) کمک بگیرید. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین نوبت، از طریق راههای موجود در سایت با ما در ارتباط باشید.
بدون دیدگاه